لزوم خود شناسی در زندگی (نوشته بهروز کالج)

با سلام خدمت مسؤلین محترم سایت آرنوشا و همه دوستان خوب و گرامی ام
پیامبر اکرم حضرت محمد (ص) میفرماید: “من عرف نفسه فقد عرف ربه” یعنی کسی که خود را بشناسد (خود شناسی کند) همانا پروردگارش را شناخته است
در این مطلب علاقمندم به موضوع مهمی که همیشه در طول زندگی فکر مرا به آن مشغول ساخته، بپردازم و بنظرم خود شناسی یکی از مهمترین مواردی هست که هر شخصی باید به آن دقت و توجه ویژه کند تا اگر به دنبال خوشبختی و سعادت در زندگی اش است از طریق آن به اهدافش برسد.
خود شناسی را میتوان از جنبه های مختلفی اعم از روانشناسی، فلسفه، دین و … مورد بررسی قرار داد ولی در این مطلب بنده از دیدگاه خودم و یافته هایی که از روانشناسی و مسایل مذهبی کسب کرده ام را در اختیار دوستان میگذارم
تعریف خود شناسی بطور معمول یعنی شناخت خود فردی که ارتباط با خود اندیشی و فکر کردن در مورد خود و انتقاد یا قضاوت نسبت به افکار، اعمال، عادات، اخلاق و شخصیت مان میشود که در زبان انگلیسی به آن self-knowledge میگویند. فیلسوفان معتقدند که خودشناسی برای تکامل انسان بسیار ضروری است همانطور که سقراط عقیده داشت “همانقدر که خودشناسی ارزشمند است، بقیه امور خنده دار هستند مگر اینکه فرد به خودشناسی رسیده باشد”
در کنار خودشناسی دو مقوله وجود دارد یکی خویشتن آگاهی (self-awareness) که آگاهی از خویشتن جدا از افکاری هست که در نقطه ای از زمان در حال روی دادن هستند و مقوله دیگر نیز به نام خود آگاهی (self-consciousness) که به حس شدت یافته خویشتن آگاهی گفته می شود. این حس اشتغال خاطر در مود خود است که مغایر با حالت فلسفی خویشتن آگاهی است که آگاهی از این است که شخص به عنوان موجودی مستقل وجود دارد گرچه این دو اصطلاح عموماً بجای یکدیگر یا به شکل مترادف استفاده میشوند. احساسات ناخوشایند خود آگاهی گاهی وقتها با احساس خجالت یا پارانویا بروز میکند. خود آگاهی به شناخت عمیق و احساس و ادراک اشاره میکند درصورتیکه خویشتن آگاهی به یک فرد امکان انتخاب افکاری که اندیشه میشوند را بجای اندیشیدن افکار برانگیخته از رویدادهای انباشته شده که منجر به شرایط آن لحظه میشوند را میدهد.

یکی از جذابیت های زبان فارسی لغت هایی هستند که برای نامگذاری انتخاب شده. تا به حال فکر کرده اید که چرا ریشه دو کلمه “خود” و “خدا” مشترک هستند؟؟؟ وقتی میگوییم “خدا” در واقع به کلمه “خود” حرف آ را اضافه میکنیم و عبارت “خود آ” را بکار میبریم و “خود آ” یعنی به خود بیا… و این “بخود بیا” با خودشناسی ارتباط مستقیم دارد.

خودشناسی در واقع به خود آگاهی رسیدن است و پلی است برای خود سازی تا از طریق آن ابزار و امکانات لازم و متناسب برای پرورش دادن استعدادها و قابلیت هایمان که همانا نعمات خداوند متعال به بندگانش هست را شکوفا کنیم.خودشناسی باعث تحقق کمال انسان میشود همانطور که حضرت علی (ع) میفرماید “کسی که به شناخت خود دست یابد به بزرگترین رستگاری رسیده است”. البته خودشناسی با خودشیفتگی یا خودخواهی فرق بسیار دارد و اصولاً فرد خودشیفته یا خودخواه نوعی بیماری روانی دارد که انسان نرمال فاقد این نوع شخصیت است.
خودشناسی قادر است زندگی روانی ما را تحت تاثیر خویش قرار دهد. خودشناسی باعث میشود مفاسد و امور زیان آور را از خود دور سازیم و به نوعی از خودمان محافظت کنیم. با خودشناسی میتوانیم نیروی محرکه ای که درونمان وجود دارد را کشف کنیم و به اهداف بزرگ و کوچک زندگی مان برسیم. دانستن اینکه ابعاد شخصیت و علایق واقعی ما چیست؟ شخصیت مان خوب است یا بد؟ چه نقاط مثبت و چه نقطه ضعف هایی داریم؟ خودشناسی باعث افزایش اعتماد به نفس نیز می شود. برای رسیدن به کمال زندگی، خودشناسی وسیله و مرکب این راه است.
مطالعه کتاب “کیمیاگر” اثر پاؤلو کویلیو نویسنده برزیلی را در این زمینه به تمام دوستان توصیه می کنم.
نقطه مقابل خودشناسی، خود ناشناسی است و خود ناشناسی در واقع بزرگترین جهل و نادانی در زندگی میباشد. اینکه بعضی افراد به انحرافات مختلفی مانند اعتیاد به مواد مخدر یا انحرافات جنسی یا اخلاقی کشیده می شوند ناشی از خود ناشناسی است و اینکه با خود وجود مقدسشون تضاد و مشکل دارند. در واقع خود همان ذات و سرشت ماست که به اصطلاح بعضی ها رو بدذات و بعضی دیگر را خوش ذات یا خوش طینت مینامند.
حال شاید بپرسید این “خود” چیست که باید بشناسیمش؟
خود همان نفس است و نفس همان روح الهی است که به ما دمیده شده و با شناخت این “خود” احساس تعالی و با ارزش بودن را درک خواهیم کرد و خویشتن را از تن دادن به پستی و معصیت دور نگه خواهیم داشت. پس نفس همان روح ماست که جهت و مسیر زندگی را مشخص میکند و در واقع اندیشه انسان از نفس سرچشمه میگیرد. با مراقبت از نفس خویش در حقیقت ما از اندیشه خویش مراقبت میکنیم و اهمیت مراقبت از اندیشه را حضرت علی (ع) بخوبی بیان کرده است:
“مراقب افکارت باش که گفتارت میشود، مراقب گفتارت باش که رفتارت میشود، مراقب رفتارت باش که عاداتت میشود، مراقب عاداتت باش که شخصیتت میشود و مراقب شخصیتت باش که سرنوشتت میشود…”
پس اهمیت افکار و اندیشه به قدری مهم است که در آینده عادت… شخصیت… و سرنوشت ما رو رقم خواهد زد و با این گفتار آن حضرت متوجه میشویم این اندیشه های ما هستند که زندگی و سرنوشت ما را رقم میزند نه اطرافیان… نه جامعه… و نه حکومت ها…
در مورد نفس هم کمابیش دوستان انواع نفس را میدانند ولی مِن باب تکمیل کلام آنها را یادآوری میکنم تا در موردش بیشتر تفکر کنید
نفس اماره: نفسی که انسان را به سوی کارهای زشت و ناپسند هدایت می کند (آیه ۵۳ سوره یوسف را مطالعه کنید) این نفس همان شیطان یا دیو درونمان هست که باید تحت کنترل در آوریم
نفس لوامه: نفسی که انسان را به سمت اعمال خیر هدایت میکند و بخاطر اعمال زشتی که مرتکب شده ایم سرزنش مان می کند (آیه ۲ سوره قیامه را مطالعه کنید) که واقع همان وجدان ماست و مانند فرشته ای از ما محافظت میکند
نفس مطمأنه: نفس متصل به خداوند که با این نفس انسان دارای اطمینان میشود وبا این نفس انسان به کمال میرسد (آیه ۲۷ سوره فجر را مطالعه کنید)
و نفس ملهمه: نفسی که موجب نوعی پیوند میان انسان و عالم غیب است و از عالم غیب به آن الهام میشود (آیه ۷ تا ۱۰ سوره شمس را مطالعه کنید) که بنظرم از طریق این نفس میتوان به عالم ماورا ورود کرد.
در پناه خدا