عوالم چهارگانه از دید اسلام

در آیین های شرقی همچون بودیسم، عوالم گوناگونی بر اساس درجه پیشرفت روحی و نوع کالبدهای ظریف معرفی شده است مثل عالم اختری، ذهنی و امثالهم. در دین اسلام هم طبقه بندی های مختلفی بر اساس نوع موجودات، درجه معنوی، کیفیت تجرد یا غیرتجردی (وابسته به شکل و ظاهر بودن یا نبودن) و سایر عوامل انجام شده است.

شاید فکر کنیم که طبقه بندی جهانها از دید اسلامی همان عالم دنیا، برزخ و قیامت است ولی این گروه بندی کامل نیست و عرفا و فلاسفه اسلامی، تعداد زیادی از این عوالم را معرفی کرده اند که ما در این پست فقط به معرفی چهار جهان کلی و معروف تر آنها یعنی عالم لاهوت، جبروت، ملکوت و ناسوت می پردازیم.

عوالم چهارگانه اسلامی

۱) عالم ناسوت

سطحی ترین و پست ترین درجه از عوالم هستی، همان عالم ماده یا عالم ناسوت است و به عبارتی همان جهان فیزیکی است که ما در حال حاضر در آن زندگی می کنیم. در عالم ناسوت، کیفیت های کامل ماده مثل حرکت و زمان و اشغال فضای فیزیکی دیده می شود. به ناسوت، حضرت شهادت مطلق (حضرت به معنی جهان چون همه عوالم و موجودات آن در محضر و حضور خدا هستند) نیز گفته می شود و عالم حس و محسوسات است.

۲) عالم ملکوت (عالم مثال)

برخی از علمای اسلامی، عالم ملکوت را همان عالم مثال یا برزخ می دانند. موجوداتی هم که در آن زندگی می کنند ارواحی هستند که در کالبد مثالی قرار دارند. یعنی وقتی کسی از بین ما می رود و فوت می کند روح او از بدن فیزیکی خارج می شود و در کالبد مثالی که شبیه بدن فیزیکی او است وارد شده و در جهان برزخ یا عالم مثال یا همان ملکوت زندگی می کند.

در این عالم، چیزهای مجرد مثل روح با ظاهر و آثار مشابه عالم ماده دیده می شود. البته در عالم ملکوت درست است که شکل و ظاهر وجود دارد ولی حرکت و زمان در آن تعریف نشده است و یا حداقل معیارهای گذر زمان با جهان مادی فرق دارد.

یکی از دلایل اینکه عالم برزخ چنین ویژگی دارد این است که روح و جسم دو ماهیت کاملا جدا دارند و سنخیتی بین آنها دیده نمی شود. بنابراین خدا عالم برزخ یا ملکوت را خلق نمود تا حد فاصل بین دنیا و عالم ارواح باشد و ارتباطات بین این دو عالم همچنان پابرجا باشد. به همین دلیل است که ارواح می توانند به انسانهای زنده موجود در عالم ماده یا ناسوت کمک رسانی کنند.

عالم قبر هم به نوعی همان عالم مثال است و منظور از اینکه روح فرد در قبر مورد سوال قرار می گیرد قبر فیزیکی این دنیا نیست بلکه حالت برزخی آن است.

دو نوع موجود در عالم ملکوت زندگی می کنند. یکی موجودات مجرده مانند فرشتگان در بخش ملکوت اعلی و دیگری موجوداتی با صور مقداری (مانند انسانهای فوت شده) در بخش ملکوت اسفل یا عالم مثال. البته در برخی از منابع (مانند تفسیر عاملی) عالم جن و شیاطین را نیز همین ملکوت اسفل یا عالم مثال می دانند.

افراد زنده در هنگام خواب چنانچه سفر روح واقعی داشته باشند و رویاهای صادقه ببینند به عالم ملکوت سفر کرده اند.

۳) عالم جبروت

عالم جبروت یا همان عالم عقل، دارای تجرد است و دیگر شکل ها و ظواهر مشابه عالم مادی در آن دیده نمی شود و هر موجودی که در آن است بدون غرایز بوده و عقل کامل است و کاملا تسلیم اوامر الهی است.

دو نوع موجود در عالم جبروت دیده می شود که به نام های کروبیان و روحانیان شهرت دارند.

کروبیان به قدری به ذات خدا شیفته اند که همیشه در حال عبادت او هستند و از خود بی خود می باشند. آنها نمی توانند در عالم فیزیکی دخل و تصرفی انجام دهند ولی می توانند واسطه فیض و برکت بین عالم بالا و پایین تر باشند به طوری که نور یکی از آنها برای برکت دهی کل زمین کافی است.

روحانیان هم مانند کروبیان دارای تجرد هستند ولی بر عکس آنها قادر هستند با اینکه موجودات مجرد و فارغ از شکل و ظاهر هستند در عالم اجسام دخل و تصرف کنند.

۴) عالم لاهوت

عالم لاهوت که به نام هایی چون عالم غیب و عالم امر هم شناخته می شود مختص خدا بوده و عالم خداوند و ذات او است. از جهان لاهوت است که دستورات و رحمت های بی شمار الهی نازل می شود و مرکز اصلی و مهم همه عوالم می باشد. اعتقاد به لاهوت تا حدودی در مسیحیت و ادیان قدیمی تر در نقاط دیگر جهان دیده می شود.