مفهوم ماوراء الطبیعه از دید اسلامی

ماوراء الطبیعه ریشه عربی دارد و در فارسی به معنای هر چیزی که ورای طبیعت است گفته می شود. وقتی می گوییم طبیعت یعنی چیزهایی که در عالم مادی وجود دارد. پس هر چیزی که شامل عوالم غیرمادی شود در دسته ماورا قرار می گیرد مثل عالم مثال و مجردات.

نباید کلمه ماوراء الطبیعه را با اصطلاح متافیزیک یا ما بعد الطبیعه که از شاخه های فلسفه ارسطویی است اشتباه گرفت. این شباهت از آنجا به وجود آمد که ارسطو پس از آنکه در یکی از کتاب های خود به موضوعات علوم طبیعی پرداخت، مطالبی را هم برای بحث های فلسفی نوشت که چون در زمان خود اسمی برای آن انتخاب نکرد آن را ما بعد الطبیعه یا متافیزیک نامیدند. یعنی مباحثی که بعد از مطالب علوم طبیعی در این کتاب آمده است. پس ماوراء الطبیعه را نباید با این اصطلاح فلسفی اشتباه گرفت.

از دید مادی گرایی یا ماترالیستی که اساس آن بر تجربه و حس است نمی توان به برهان هایی برای رد یا اثبات ماوراء الطبیعت و عالم مجردات دست پیدا کرد چون هیچ روش علمی و حسی قادر نیست با محدودیت های مادی خود در مورد موضوعات غیرمادی نظر بدهد. اگر هم نمی تواند آن را ثابت کند حداقل باید فرضیه و امکان وجود آن را بپذیرد چون نداشتن دلیل برای چیزهایی وجود آنها بر اساس دین و فلسفه و حتی گاهی تجارب فراحسی شخصی اثبات شده است نمی تواند دلیلی برای نبودن و رد آنها باشد.

حتی چیزهای زیادی که فکر می کنیم مادی هستند شاید این طور نباشند مانند ذهن. اگر ذهن انسان را بررسی کنیم آن هم غیرمادی است چون می تواند چیزهایی را تصور کند که اندازه و شکلی متفاوت با واقعیات دارد. از دید فلسفی اگر فرض کنیم ذهن مادی است و در مغز که آن هم مادی است قرار دارد پس چگونه تصوراتی به ابعاد نامحدود را در خود جای دهد؟ اگر هم بگوییم که تصورات ذهنی دارای اندازه های حقیقی نیستند در این صورت انسان چگونه فهمیده که اندازه بیرونی چیست؟ پس نوعی سفسطه پدید می آید و قابل قبول نیست. از توانایی های دیگر انسان هم می توان به ادراک مفاهیم اشاره کرد. این مفاهیم دارای ماهیت مادی نیستند و نمی توانند در مغز مادی جای بگیرند. پس به این ترتیب ذهن را هم می توان از موجودات مجرد و فارغ از ماده به حساب آورد. پس خود بررسی ذهن نیز از موضوعات ماوراء الطبیعه است. از این گونه برهان ها به صورت پیشرفته تر برای اثبات موجودات ماورایی نیز استفاده می شود و در فلسفه اسلامی کاربرد زیادی دارد.

فرق خرافات و ماورا از دید اسلامی

به طور کلی مباحثی همچون جن، سحر و جادو، طلسم، چشم زخم، علم اعداد و … در دین و فلسفه اسلامی بررسی کافی شده اند ولی باید مد نظر گرفت که نباید از این عناوین سوء استفاده شود و خرافات را با آن یکی دانست.

خرافات یعنی باورهای غلط و غیرمنطقی در مورد امور فرای عقل و علم.

کلمه خرافه از کجا آمده است؟

برگرفته از روایتی از پیامبر اکرم (ص) است که فرمودند خرافه نام یکی از مردان از قبیله عذره در یمن بوده است که چون توسط جن ها ربوده شده بود و مدت طولانی در میان آنها زندگی کرده بود اتفاقات عجیب زندگی جن ها را وقتی که به قبیله خود بازگشت تعریف می کرد. چون چیزهایی که تعریف می کرد عجیب بود نقل های او معروف گشت. (منبع: سید ابن طاووس، الملاحم و الفتن/ ۳۶۰ و ۳۶۱). بعد از آن هم هر کس چیزی را می گفت که عجیب بود و پذیرش آن آسان نبود و سخنان او مربوط به عوالم فوق بشری و تجربی بود می گفتند حدیث خرافه است.

در اسلام و ادیان ابراهیمی دیگر در مورد معجزات و قدرت های پیامبران و قدیسین و تواناهایی های خاصی که خدا به این افراد داده است مثال های زیادی آمده است که بسیاری از آنها فقط مخصوص آنها بوده است مثل قدرت حضرت عیسی (ع) در مورد زنده کردن مرده ها. اگر این امورات را به راحتی به افراد عادی هم نسبت دهیم و آنها را مثل یک قاعده برای هر موضوعی استفاده کنیم نوعی خرافه است.

اگر کسی همیشه از دلایل ماورایی برای کارهای طبیعی خود استفاده کند باز هم خرافاتی است. مثلا آدمی که خرافی است فکر می کند وقتی بیمار می شود فقط باید دعا کند و به دکتر نرود. ولی آمده است که حضرت موسی (ع) زمانی که بیمار شد دعا کرد اما خدا به او گفت نزد طبیب برو تا شفا پیدا کنی. پس زمانی باید دعا کنیم که تلاش خود را کرده باشیم و نتیجه را به خدا واگذار کنیم. پس این دیدگاه که همه چیز را فقط از خدا و قدرت های ماورایی انتظار داشته باشیم از نظر دین هم مذموم است و نوعی خرافه است.

مثال های خرافات زیاد هستند و نباید با امور ماورایی اشتباه گرفته شوند. برای مثال جن وجود دارد و بر انسان ها نیز اثر می گذارد و می تواند تحت شرایط خاصی باعث دردسر و بیماری شود. ولی اگر هر پیشامد ناگوار و بیماری را که دلایل دیگری داشته است را به جن ربط دهیم خرافات است. پس باید از تعمیم بی دلیل چیزهای ماورایی به هر معلول و پیش آمدی خودداری کنیم و همه شرایط و دلایل بروز یک اتفاق را به طور منطقی بررسی کنیم. برخی از آنها شاید ماورایی باشد و یا نباشد.