دو نوع کلی مراقبه

مراقبه ها انواع و اقسام بسیاری دارند و هر کدام برای یک منظور مناسب هستند. اگر بخواهیم آنها را جمع بندی کنیم دو نوع کلی مراقبه به دست می آید.

یکی روشی که اجازه دهیم شاهد و ناظر افکار خود باشیم. هر فکر و احساسی آمد مانع ظهور آن نشویم و همان را هر طور که هست مشاهده و تجربه دوباره کنیم. در این حالت سعی نمی شود بر چیز خاصی تمرکز کنیم. ظهور هر فکر و احساسی آزاد است به شرط آنکه آنها را عمدا ادامه ندهیم و یا درگیر آنها نشویم. در واقع انگار افکاری که به سطح آگاهی شما می آیند جدا از خود شما هستند و مانند فیلم به آنها نگاه می کنید. این حالت به تنهایی در متون باستانی شرقی چندان اعتبار ندارد و مراقبه ای مدرن تر است ولی همچنان اثرات شفابخش خود را بر جای می گذارد.

نوع دوم حالتی است که شما شدیدا سعی می کنید بر یک چیز تمرکز و مراقبه کنید و هر عامل مزاحم فکری که به سراغ شما آمد را کنار می زنید و فقط به موضوع مورد توجه تمرکز می کنید. این حالت ممکن است اوایل سخت باشد و فشار ذهنی شدیدی برای سمت و سو دادن تمرکز به چیزی که به عنوان مرکز توجه انتخاب کرده اید نیاز باشد. شما دیگر مجاز نیستید که ذهن خود را باز بگذارید تا هر افکاری آمد آن را با خیال آسوده مشاهده کنید بلکه تمام سعی و تلاش خود را می کنید که این افکار را سریعا به پس زمینه ذهن رانده و مجددا به چیزی که برای تمرکز انتخاب کرده اید برگردید. موضوعی که برای تمرکز انتخاب کرده اید می توانید جریان تنفس، تصویر، مانترا و ذکر و یا حتی آگاهی شما باشد. این نوع مراقبه هم خواص مثبت خود را داشته و نمی توان گفت بهتر یا بدتر از نوع قبلی است.

البته حالت حدواسطی هم وجود دارد مانند آنچه در ویپاسانا انجام می شود. یعنی مثلا تمرکز اصلی شما بر روی جریان تنفس است ولی اگر محرک فیزیکی هم در بدن حس شد به آن توجه می کنید و آن را به یک فکر و احساس ربط می دهید و این طور نتیجه گیری می کنید که رنج احساسات و افکار به خاطر تاثیری است که روی بدن فیزیکی می گذارند (مثل گرفتگی قلب در حالت مرور یک خاطره منفی). وقتی از این موضوع آگاه شدید که این فشارهای فیزیکی دائمی نیستند و فقط یک واکنش به یک محرک احساسی هستند آن وقت مفهوم رنج برای شما کم رنگ تر می شود. سپس مجددا به تنفس خود برمی گردید و هر حالت جدیدی که پیش آمد را تایید ذهنی می کنید و می گذرید ولی این طور نیست که سفت و سخت بر تنفس خود مراقبه کنید. این شیوه مراقبه بهترین نوع مدیتیشن برای شفای درونی و تغییر نگرش نسبت به رنج های ناشی از خاطرات و احساسات منفی است.

این سه حالت کلی مراقبه، هر کدام برای یک یا چند منظور خوب هستند. برای مثال نوع اول برای کسانی که قصد پرورش قدرت تمرکز ندارند و فقط می خواهند با افکار و احساسات خود آشنا شده و آنهایی را که سرکوب شده اند را رها کنند مناسب است. حتی می توانند با بررسی یک فکر که دارای بار عاطفی بالا است آن را به حالت خنثی درآورند و از زاویه جدیدی به آن نگاه کنند. به علاوه این نوع مراقبه به انسان یاد می دهد که خود را با فاصله مناسبی از افکار و احساسات دور کرده و درگیر آن نشوند ولی سرکوب هم نکنند. میزان خودشناسی و شناخت از تجارب ذهنی خویش هم بالاتر می رود.

مراقبه نوع دوم که سخت تر از نوع اول است بیشتر برای کسانی مناسب است نوع اول را گذرانده و می خواهند به حالت مراقبه واقعی برسند یعنی یکی شدن با چیزی که روی آن تمرکز کرده اند. همچنین کسانی که تمرینات ماورایی را انجام می دهند که احتیاج به تمرکز فکر بالا دارد (مثل پرواز روح، کینزی، رویابینی به روش ورود مستقیم به خواب و …) لازم است که همین نوع دوم مراقبه را تمرین کنند. هرچند که پالایش های درونی هم در اثر این نوع مراقبه ایجاد می شود ولی احتمال اینکه بسیاری از افکار و احساسات سرکوب شوند زیاد است چون قرار نیست در طی مراقبه روی چیزی جز یک موضوع تمرکز شود و به محض حواسپرتی باید سریعا به روال قبل بازگشت. ذهن ممکن است برای مدتی صاف شود ولی افکار و هیجانات منفی و مثبت در درون انسان ته نشین می شوند و از بین نمی روند.

حالت سوم که ترکیب حالت اول و دوم است کمک می کند که این افکار و خاطرات ته نشین شده در نوع قبل به نحو بهتری پردازش شده و از روان آدمی پاک شوند. تنها موقعی می توان آن را تمرین کرد که شخص در مراقبه نوع دوم به مهارت رسیده باشد وگرنه به راحتی غرق در افکار می شود و نمی تواند همزمان با تمرکز بر یک موضوع، نظاره گر بی طرف افکار و احساسات باشد و به گذرا بودن و ارتباط آنها به ایجاد تحریکات فیزیکی در بدن پی ببرد.