سه الگوی حالات نفسانی

در نظریات روانشناسی نوین خصوصا در بحث تحلیل رفتار متقابل، سه الگوی حالات نفسانی برای یک فرد در نظر گرفته می شود:

– حالت نفسانی کودک
– حالت نفسانی والد
– حالت نفسانی بالغ

یک انسان ترکیبی از هر سه نوع الگوی نفسانی را با خود به همراه دارد و به طور ناآگاهانه از هر سه نوع آن در زندگی اش استفاده می کند.

برای مثال به تجربه پیتر توجه کنید. پیتر در حال آماده شدن برای رفتن به مهمانی است. او به دقت لباس های خود را بررسی می کند و سعی می کند لباسی را انتخاب کند که درخور مجلس باشد. همچنین هدیه مناسبی هم خریده تا به صاحب مجلس بدهد. او رفتارهایش معقولانه و همراه با خرد و تفکر خودش است و در این لحظه از حالت نفسانی بالغ خود استفاده می کند.

چند لحظه بعد متوجه می شود که عطر او تمام شده و همه آن را فرزند کوچکش مصرف کرده. او شروع می کند به غر زدن و کنایه که چرا فرزندان این قدر بی فکر هستند. او این جملات را از والدین خویش یاد گرفته بنابراین در این لحظه در الگوی نفسانی والد فرو رفته است.

او برای رفتن به مهمانی ماشینی را خبر می کند ولی دیر به منزل او می رسد. سراسر وجود او را استرس می گیرد و قبلش تند می زند و نگران قضاوت های صاحب مهمانی است. او در واقع به طور ناخودآگاه یاد خاطرات خود در زمان مدرسه میفتد که وقتی دیر می رسید مورد توبیخ ناظم قرار می گرفت. با اینکه او بزرگ شده و کسی قرار نیست او را توبیخ کند ولی همچنان سرشار از ناراحتی و استرس است. او در اینجا در الگوی نفسانی کودک خود فرو رفته است. او باید بداند که مهمانی مثل مدرسه نیست و صاحب مجلس درک می کند که در این شهر بزرگ و وجود ترافیک ممکن است مهمانان دیر برسند. با این فکر خیالش راحت می شود و مجددا به حالت نفسانی بالغ برمیگردد.

بنابراین بسیاری از رفتارهای ما متشکل از این سه حالت نفسانی است و فرد در حین روان درمانی باید بتواند این الگوها را از یکدیگر تفکیک کند و رفتارهای مربوط به برخی حالات نفسانی که به زندگی او ضرر می زند را کمتر کند.

معمولا اگر بتوانیم در زندگی بسته به شرایط، تصمیمات عقلانی و بدون تعصب بگیریم و واکنش های ما منطقی و چاره ساز باشد یعنی از حالت نفسانی بالغ استفاده کرده ایم. استفاده از آن به معنی خونسرد بودن همیشگی نیست بلکه ممکن است گاهی مثلا در هنگامی که در خطر تصادف هستیم واکنش استرسی نشان دهیم تا ذهن ما هوشیارتر شده و تصمیم سریع و بهتری بگیریم. ولی اینکه به راننده های دیگر فحش دهیم (الگوی نفسانی والد چون احتمالا والدین ما هم در چنین مواقعی به راننده های حواس پرت دشنام می گفتند) و یا احساس ترس عجیب و بی کفایتی و حتی اقدام به گریه کردن کنیم (نمایه ای از حالت نفسانی کودک) در این صورت تصمیمات و واکنش های ما در برخی موقعیت ها دیگر بالغانه و سودمند نیستند.

البته توجه کنید که یک انسان سالم باید از هر سه الگوی حالات نفسانی خود استفاده کند. برای مثال برای اینکه بتوانیم بهتر با قوانین و عرف جامعه سازگار شویم به حالت نفسانی والد نیازمند هستیم. برای اینکه تصمیمات منطقی و امروزی بگیریم و از عهده امور زندگی خود برآییم به الگوی نفسانی بالغ و برای اینکه قدرت خلاقیت و شهود را درست مانند زمانی که در کودکی تجربه کرده ایم در خود افزایش دهیم به حالت نفسانی کودک نیازمندیم.