تجربه «حس حضور چیزی پشت سر» یکی از عجیب‌ترین و در عین حال شایع‌ترین تجربه‌های انسانی است. تقریباً همه، دست‌کم یک‌بار در زندگی، این حس را داشته‌اند: ناگهان احساس می‌کنیم کسی پشت سرمان ایستاده، ما را نگاه می‌کند یا چیزی در نزدیکی ماست، اما وقتی برمی‌گردیم، هیچ‌چیز آنجا نیست. این تجربه می‌تواند گذرا و بی‌اهمیت باشد، یا آن‌قدر قوی که ضربان قلب را بالا ببرد و بدن را منقبض کند. سؤال اینجاست که این حس از کجا می‌آید و چرا ذهن چنین تجربه‌ای می‌سازد؟

اولین نکته مهم این است که این حس، لزوماً نشانه خیال‌پردازی افراطی یا مشکل روانی نیست. برعکس، ریشه آن به یکی از قدیمی‌ترین سیستم‌های بقا در مغز برمی‌گردد. مغز انسان برای میلیون‌ها سال در محیط‌هایی تکامل یافته که خطر می‌توانست از پشت، از سایه‌ها یا از نقاط کور دید ظاهر شود. بنابراین مغز یاد گرفته قبل از دیدن، حضور را حس کند.

بدن ما فقط با چشم نمی‌بیند. ما یک «نقشه بدنی» در مغز داریم که جای بدنمان را در فضا مشخص می‌کند. این نقشه به کمک حس لامسه، تعادل، موقعیت مفاصل و حتی شنوایی ساخته می‌شود. وقتی این نقشه به هر دلیلی کمی ناپایدار شود، مغز ممکن است چیزی را در فضای اطراف بدن «فرض» کند. یکی از رایج‌ترین جاها برای این فرض، فضای پشت سر است؛ جایی که نمی‌بینیم، اما برای بقا بسیار مهم بوده است.

یکی از عوامل اصلی این تجربه، عدم قطعیت حسی است. وقتی اطلاعات محیطی ناقص یا مبهم‌اند، مغز ترجیح می‌دهد بدترین سناریو را در نظر بگیرد. مثلاً در نور کم، سکوت غیرعادی یا فضای ناآشنا، مغز می‌گوید: «بهتر است آماده باشیم.» این آمادگی به شکل حس حضور ظاهر می‌شود.

نکته جالب این است که این حس اغلب قبل از فکر آگاهانه می‌آید. یعنی اول بدن واکنش نشان می‌دهد، بعد ذهن دنبال توضیح می‌گردد. شاید کمی تنش در شانه‌ها، سفت شدن گردن یا تمایل به چرخیدن. این‌ها نشانه‌هایی هستند که سیستم هشدار مغز فعال شده است.

خستگی و کم‌خوابی هم نقش مهمی دارند. وقتی مغز خسته است، پردازش حسی دقیق انجام نمی‌دهد. مرز بین سیگنال واقعی و نویز کمرنگ می‌شود. در این حالت، مغز ممکن است نویزهای بدن یا محیط را به‌عنوان «حضور» تفسیر کند. به همین دلیل، این تجربه در شب‌ها یا هنگام تنهایی بیشتر گزارش می‌شود.

عامل دیگر، تمرکز درونی شدید است. وقتی فرد غرق فکر، خیال یا احساسات درونی است، توجه از محیط بیرونی برداشته می‌شود. مغز ناگهان متوجه می‌شود که نظارت محیطی کم شده و برای جبران، سیستم هشدار را فعال می‌کند. نتیجه، حس حضور در حاشیه آگاهی است، معمولاً پشت سر.

اضطراب و استرس مزمن هم این تجربه را تشدید می‌کنند. مغزی که در حالت هشدار دائمی است، دائماً دنبال نشانه خطر می‌گردد. حتی نبود نشانه هم می‌تواند تهدید تلقی شود. در چنین شرایطی، حس حضور چیزی پشت سر می‌تواند بارها تکرار شود، بدون اینکه خطر واقعی وجود داشته باشد.

از نظر عصبی، این تجربه به تعامل بین چند ناحیه مغزی مربوط است: بخش‌هایی که تصویر بدن را می‌سازند، بخش‌هایی که فضا را پردازش می‌کنند و بخش‌هایی که تهدید را تشخیص می‌دهند. وقتی هماهنگی این بخش‌ها کمی به‌هم می‌خورد، مغز ممکن است «دیگری» را در فضای نزدیک بدن شبیه‌سازی کند.

در بعضی پژوهش‌ها دیده شده که تحریک مصنوعی این نواحی می‌تواند حس حضور یک فرد نامرئی را ایجاد کند. یعنی مغز به‌تنهایی قادر است چنین تجربه‌ای را بسازد، بدون هیچ عامل بیرونی.

نکته مهم این است که مغز همیشه بین «من» و «غیرمن» مرز مشخصی می‌کشد. اما این مرز ثابت و غیرقابل تغییر نیست. در شرایط خاص، این مرز کمی جابه‌جا می‌شود. نتیجه این جابه‌جایی می‌تواند این باشد که بخشی از پردازش‌های خودمان، به‌صورت چیزی «خارج از ما» تجربه شود.

به همین دلیل، حس حضور اغلب مبهم است. فرد نمی‌گوید «یک آدم بود»، بلکه می‌گوید «یه چیزی بود». چون مغز هنوز شکل دقیق نساخته، فقط حضور را حس کرده است.

تجربه‌های گذشته هم نقش دارند. اگر کسی قبلاً در موقعیتی ترسناک یا پرتنش قرار گرفته باشد، مغز ممکن است الگوی مشابهی را در شرایط بی‌خطر هم فعال کند. این کار نوعی یادگیری است، اما گاهی بیش‌ازحد محافظه‌کارانه می‌شود.

فرهنگ و روایت‌های اجتماعی هم روی تفسیر این حس اثر می‌گذارند. خود تجربه تقریباً جهانی است، اما معنایی که به آن داده می‌شود متفاوت است. بعضی‌ها سریع آن را نادیده می‌گیرند، بعضی‌ها بزرگش می‌کنند. این تفسیر می‌تواند خود تجربه را تقویت یا تضعیف کند.

نکته مهم این است که اگر فرد بداند این حس چگونه ساخته می‌شود، معمولاً شدت آن کمتر می‌شود. چون مغز وقتی احساس کند شرایط تحت کنترل است، نیاز کمتری به هشدار دارد. ایستادن، نفس عمیق کشیدن، نگاه کردن به محیط و بازگرداندن توجه به بدن، اغلب کافی است تا حس فروکش کند.

اما اگر این تجربه خیلی مکرر، شدید یا همراه با ترس زیاد باشد، معمولاً نشانه فشار روانی بالاست. نه به این معنا که «چیزی اشتباه است»، بلکه یعنی سیستم عصبی بیش‌ازحد فعال شده و نیاز به آرام‌سازی دارد.

نکته ظریف این است که مغز انسان طوری ساخته شده که به نبود اطلاعات هم واکنش نشان می‌دهد. سکوت، تاریکی و تنهایی از این نظر محرک‌اند. چون مغز نمی‌تواند «هیچ‌چیز» را به‌راحتی پردازش کند. ترجیح می‌دهد چیزی بسازد تا اینکه با خلأ مواجه شود.

در نهایت، تجربه حضور چیزی پشت سر، بیش از آنکه نشانه خطر باشد، نشانه هوشیاری بیش‌ازحد است. مغزی که می‌خواهد مراقب باشد، حتی وقتی لازم نیست. این ویژگی در گذشته ما را زنده نگه داشته، اما در دنیای امروز گاهی باعث تجربه‌های عجیب می‌شود.

به‌جای ترسیدن از این حس یا نسبت دادن آن به عوامل مبهم، بهتر است آن را به‌عنوان پیام بدن و ذهن ببینیم. پیامی که می‌گوید: «الان سیستم هشدار فعاله.» وقتی این پیام شنیده شود و پاسخ آرام دریافت کند، معمولاً خود حس هم آرام می‌شود.

درک این تجربه، نه‌تنها ترس را کم می‌کند، بلکه کمک می‌کند رابطه دقیق‌تری با ذهن و بدنمان داشته باشیم. چون خیلی از چیزهایی که عجیب به نظر می‌رسند، در واقع بخشی از طراحی هوشمندانه مغز برای بقا هستند؛ حتی اگر گاهی کمی بیش‌ازحد حساس عمل کنند.