زمان در بیداری برای ما خطی است: گذشته پشت سر، حال در جریان، و آینده جلوتر. ما عادت کرده‌ایم تجربه ذهنی‌مان را با ساعت و تقویم هماهنگ کنیم. اما به‌محض اینکه می‌خوابیم، این نظم فرو می‌ریزد. در خواب، ممکن است کودکی‌مان را ببینیم، بعد ناگهان در موقعیتی مربوط به سال‌ها بعد قرار بگیریم، یا صحنه‌ای را تجربه کنیم که هنوز رخ نداده، اما برایمان کاملاً واقعی است. اینجاست که سؤال مهمی شکل می‌گیرد: آیا زمان در ذهنِ خواب‌دیده واقعاً خطی نیست؟ و اگر نیست، این تجربه به کدام یافته‌های علمی نزدیک‌تر است؟

اول باید روشن کنیم که «خطی نبودن زمان در خواب» به این معنا نیست که زمان در جهان بیرونی تغییر می‌کند. صحبت از ادراک زمان است، نه خود زمان فیزیکی. مغز در خواب، به‌ویژه در مرحله REM، از قوانین معمول پردازش آگاهانه فاصله می‌گیرد. شبکه‌هایی که در بیداری مسئول نظم، ترتیب و منطق هستند، فعالیت‌شان کاهش می‌یابد. در مقابل، شبکه‌هایی که با حافظه، تصویرسازی و هیجان کار می‌کنند، فعال‌تر می‌شوند.

در نتیجه، ذهن دیگر مجبور نیست تجربه‌ها را به ترتیب زمانی بچیند.

یکی از ساده‌ترین مثال‌ها، خواب‌هایی است که در آن‌ها چند دوره از زندگی به‌طور هم‌زمان حضور دارند. فرد ممکن است هم کودک باشد و هم بزرگسال، هم در خانه قدیمی زندگی کند و هم از اتفاقات امروز خبر داشته باشد. برای ذهن خواب‌بین، این تناقض آزاردهنده نیست. چون مغز دیگر نیازی نمی‌بیند که تجربه را «در زمان درستش» قرار دهد.

از نظر علمی، این پدیده به نحوه کار حافظه اپیزودیک مربوط است. حافظه اپیزودیک خاطرات را با برچسب زمانی ذخیره می‌کند. اما در خواب، این برچسب‌ها شُل می‌شوند. خاطرات بدون ترتیب زمانی مشخص فعال می‌شوند و کنار هم قرار می‌گیرند. نتیجه، تجربه‌ای است که زمان در آن درهم‌ریخته به نظر می‌رسد.

مثال رایج دیگر، خواب‌هایی است که در آن‌ها اتفاقی را می‌بینیم و بعد از بیداری حس می‌کنیم «هنوز نیفتاده، اما انگار افتاده». این حس، نه پیش‌گویی است و نه صرفاً خیال. بلکه نتیجه فعال شدن تصویر ذهنی بدون جایگاه زمانی مشخص است. مغز تصویر را ساخته، اما آن را به گذشته یا آینده سنجاق نکرده است.

در علوم شناختی، به این وضعیت گاهی پردازش غیرخطی اطلاعات گفته می‌شود. یعنی مغز به‌جای دنبال کردن ترتیب، به دنبال ارتباط است. هرچه ارتباط هیجانی یا معنایی قوی‌تر باشد، ذهن راحت‌تر از زمان عبور می‌کند.

یکی از مستندات علمی نزدیک به این بحث، پژوهش‌هایی است که روی شبکه پیش‌فرض مغز انجام شده‌اند. این شبکه در زمانی فعال است که ذهن آزادانه خیال‌پردازی می‌کند، خاطره می‌سازد یا آینده را تصور می‌کند. در خواب REM، این شبکه فعالیت بالایی دارد، در حالی که بخش‌های منطقی مغز کمتر فعال‌اند. این ترکیب دقیقاً شرایطی را ایجاد می‌کند که گذشته و آینده بتوانند هم‌زمان تجربه شوند.

مثال دیگر، خواب‌هایی است که در آن‌ها احساس می‌کنیم مدت بسیار طولانی در حال تجربه چیزی بوده‌ایم، اما در واقع فقط چند دقیقه خواب دیده‌ایم. این نشان می‌دهد که ادراک زمان در خواب به طول واقعی وابسته نیست. مغز می‌تواند حجم زیادی از تجربه را در بازه‌ای کوتاه فشرده کند.

مطالعات مربوط به ادراک زمان در خواب نشان داده‌اند که مغز به‌جای اندازه‌گیری زمان، تغییرات را می‌شمارد. هرچه تغییرات ذهنی بیشتر باشد، زمان طولانی‌تر حس می‌شود. چون خواب از تغییرات سریع و ناگهانی پر است، احساس کش‌آمدن یا فشرده شدن زمان ایجاد می‌شود.