عالم ذر، آیا ما والدین خود را انتخاب کرده ایم؟ بررسی این موضوع از دیدگاه اسلامی

برخی افراد عقیده دارند ما قبل از اینکه به دنیا بیاییم والدین فعلی خود را از قبل انتخاب کرده ایم. این ادعا تا چه حد صحت دارد؟ آیا از دید اسلامی چنین تعبیری درست است؟

ابتدا به صورت مختصر با عالم ذر آشنا شویم.

عام ذر چیست؟

عالم ذر یا الست که هم در قرآن و هم در روایات اسلامی به آن اشاره شده است عالمی است که به زمان خلقت حضرت آدم باز می گردد. برخی از دانشمندان دینی هم اعتقاد دارند این جهان حتی پیش از حضرت آدم وجود داشته است. در عالم الست است که همه انسان هایی که قرار است تا روز قیامت پا به جهان فیزیکی بگذارند به صورت ذراتی خلق شده بودند. این ذرات دارای عقل و شعور بوده و با آگاهی کامل پیمانی با خدا مبنی بر یگانگی او و پذیرش نبوت و ولایت اوصیا بستند. با اینکه ما این پیمان و خود عالم ذر را به یاد نمی آوریم ولی تاثیر آن بر روح ما باقی مانده و به همین دلیل انسان ها به صورت فطری، مفهوم توحید را در ذات خود دارند. از یاد بردن اصل واقعه باعث از بین رفتن اثرات آن نمی شود همان طور که ما کودکی خود را کامل به یاد نمی آوریم ولی اتفاقاتی که در سنین بسیار کم برای ما رخ داده است در ضمیر ما نقش بسته و به طور ناخودآگاه بر کل زندگی ما تا آخر عمر تاثیر دارد.

اشاره به عالم ذر در آیه ۱۷۲ سوره اعراف است:

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّک مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکمْ قالُوا بَلی شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا یوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّا کنَّا عَنْ هذا غافِلِینَ* أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَک آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ کنَّا ذُرِّیةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِکنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ* وَ کذلِک نُفَصِّلُ الْآیاتِ وَ لَعَلَّهُمْ یرْجِعُون.َ

و به یاد آور هنگامی که پروردگارت از پشت فرزندان آدم ذریه آن‌ها را بر گرفت و ایشان را بر خود گواه ساخت که آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند:آری، (و فرشته‌ها نیز گفتند ما هم) گواهی می‌دهیم که مبادا روز قیامت بگویید ما از این (پیمان) غافل بودیم یا بگویید پدران ما پیش از ما مشرک شدند و ما هم از آن‌ها بودیم (که به ناچار از آنان پیروی کردیم) آیا ما را به خاطرآنچه اهل باطل انجام دادند به هلاکت می‌رسانی و این چنین آیات را شرح می‌دهیم شاید به سوی حق بازگرداند.

البته برخی از علمای دینی نظریات متفاوتی را در شرح عالم ذر بیان کرده اند. برای مثال ابوالفتوح رازی اعتقاد دارد که این پیمان فقط از افراد خاصی همون پیامبران و اولیای خدا گرفته شده و شامل حال همه نمی شود. پس دلیلی ندارد همه بتوانند ماجراهای عالم ذر را به یاد بیاورند.

از طرفی از حدیثی از امام صادق (ع) است که وقتی از ایشان پرسیدند فطرت چیست فرمود آن فطرت، اسلام است که خدا مردم را هنگامی که از آن‌ها پیمان گرفت بر یگانه پرستی آفرید. آنگاه که خدا به آن‌ها گفت: «مگر من پروردگار شما نیستم؟ در آنجا کافر و مؤمن حضور داشت.

اما می رسیم به سوال اصلی که آیا ما پدر و مادر خود را در عالم ذر انتخاب کرده ایم؟

طبق روایات، خداوند از پشت حضرت آدم (ع)، فرزندان او و از آنها نوه های او و از نوه ها، نتیجه های آنها را به ترتیب گرفته است. بنابراین والدین هر کسی قبل از اینکه به دنیا بیاید مشخص بوده است ولی نمی توان این طور استدلال کرد که کسی، والدین خود را انتخاب کرده است. همچنین در هیچ روایتی نیامده است که کسی والدین، جنسیت و یا حتی چهره خود را انتخاب کرده باشد. پس انسان در انتخاب این موارد، مختار نبوده است.

فقط می دانیم که همه انسان ها حتی آنهایی که قرار است تا روز قیامت به دنیا بیایند از زمان حضرت آدم وجود داشته اند و به نوبت و با گذشت زمان متولد شده اند. به این صورت که هر انسانی از مدت ها پیش وجود داشته و به صورت ذرات، نسل به نسل منتقل می شده و در آخر پس از رسیدن به صلب پدر خود، وارد رحم مادر می شود و نطفه ایجاد می شود و از پس هم حیات خود را در این زمین آغاز می کند.

در بخشی از دعایی از امام حسین (ع) آمده است که:

آغاز آفرینشم کردى به نعمت خود ، پیش از آنکه شیء قابل ذکری باشم ، مرا از خاک آفریدى و در پشت پدرها جا دادى آسوده از مرگ و میر و پیوسته از صلبى به رحمى کوچیدم در روزگاران گذشته، از مهر و لطف و احسانت به من ، مرا در دولت کافران بیرون نیاوردى که عهد تو را شکستند و رسولانت را دروغ شمردند، و از مهربانى و توجّه خودت ، مرا در دوران هدایتى که آماده کردى به دنیا آوردى ، و از آن پیش با من خوبی کردى و نعمت دادى و از منىّ ریخته شده [از صلب پدر ] خلقت مرا شروع کردى و مرا در سه ظلمت ، میان گوشت و پوست و خون نهادى ، و مرا به آفرینشم انگشت نما نکردى و کارم را به خودم وانگذاردى و مرا با خلقت کامل به دنیا آوردى و در گهواره که کودکى خرد بودم نگه داشتى، شیر گوارا به من روزى دادى و… (منبع: بحار الأنوار ، ج‏۵۷ ،ص۳۷۲)

پس ما به نوعی همواره همراه اجداد خود بوده ایم و نسل به نسل کوچ کرده ایم تا نوبت به تولد ما برسد ولی خود این اجداد و والدین را انتخاب نکرده ایم.